«لابأس» و تعابیر مشابه به آن مثل، «لیس علیکم بأس»: در مورد این قالب، سه بحث وجود دارد:

بحث اوّل: اینکه مراد از این تعابیر، عدم حرمت است یا عدم کراهت. ابتدا لازم است که واژه ی «بأس»  مورد بررسی قرار گیرد. بأس در لغت به معنای شدّت است.[1] و لذا در مورد عذاب از این تعبیر استفاده شده است. مثل کلام خداوند در قرآن مجید: « فلمّا رأوا بأسنا قالوا آمنّا بالله وحده[2]»، نه اینکه به معنای عذاب باشد؛ همان طور که جوهری در صحاح [3] و طریحی در مجمع البحرین[4] توهّم کرده اند. و اینکه در بعضی از آیات از تعبیر «بأس شدید»[5] استفاده شده است با اینکه بأس به معنای شدّت باشد منافاتی ندارد. آلوسی در تفسیر روح المعانی می نویسد: «قیل: انّ وصف البأس بالشّدید مبالغة کأنّه قیل: ذوی شدّة شدیدة کظلٍّ ظلیلٍ.[6]» و معنای شدّت، اگرچه با عمل حرام سازگارتر است، ولی با عمل مکروه نیز سازگار است. با بررسی روایاتی که در آن، از این واژه استفاده شده است، روشن می شود که هم در موارد عدم کراهت استعمال شده و هم در مورد عدم حرمت و تعیین هریک از این دو، نیازمند قرینه است.

از مواردی که «لابأس» در مورد عدم کراهت به کار رفته است، صحیحه ی محمّد بن مسلم از امام صادق (علیه السلام) است که فرمود: «و لا بأس بالصّلاة فی مرابض الغنم.[7]»؛ زیرا نماز در مرابض گوسفند مکروه نیست. و همچنین صحیحه ی أبی اسامة از امام صادق (علیه السلام) که فرمود: «لا تصلّ فی بیتٍ فیه مجوسیّ و لا بأس بأن تصلّی و فیه یهودیّ أو نصرانیّ.[8]» ؛ زیرا نماز خواندن در خانه ای که در آن مجوسی وجود دارد، مکروه است. پس مراد از عدم بأس در بخش دوم روایت، عدم کراهت است وگرنه تفصیل در این روایت، بی وجه خواهد شد و حمل شقّ اوّل بر کراهت شدیده و شقّ دوّم بر کراهت غیر شدیده خلاف ظاهر است. و همچنین است موثّقه ی سماعة: «سألتُه عن صوم الدّهر فکرِهه و قال: لا بأس أن یصوم یوماً و یُفطر یوماً.[9]»؛ زیرا صوم دهر مکروه است، پس مراد از عدم بأس در بخش دوم، عدم کراهت است. امّا از مواردی که این واژه در مورد عدم حرمت استعمال شده، این صحیحه است: «عن أبی بصیر عن أبی عبد الله (علیه السّلام) قال: سألتُه عن السّحور لِمَن أراد الصّوم أ واجبٌ هو علیه فقال: لابأس بأن لا یتسحّر إن شاء و أمّا فی شهر رمضان فانّه أفضل أن یتسحّر نحبّ أن لا یترک فی شهر رمضان.[10]» که حضرت با تعبیر به «لابأس» عدم وجوب و عدم حرمت ترک آن را بیان می کند.

بحث دوم: آیا در مورد عمل واجب یا مستحب نیز این تعبیر به کار می رود؟ جواب این سؤال، مثبت است. در مواردی که توهّم کراهت یا حرمت عملی وجود دارد، اگرچه آن عمل، مستحب یا واجب باشد از تعبیر «لابأس» استفاده می شود. البتّه واضح است که استحباب یا وجوب آن از این تعبیر استفاده نمی شود، بلکه نیازمند قرینه ی خارجیه است، مثل صحیحه ی حلبی از امام صادق ( علیه السلام ) که فرمود:  «لا بأس بذکر الله و أنت تبول فإنّ ذکر الله عزّوجل حسنٌ علی کلّ حال فلا تسأم مِن ذکر الله.[11]» و موثّقه  سماعة: «سألتُه عن زیارة القبور و بناء المساجد فیها فقال: امّا زیارة القبور فلا بأس بها و لا تبنی عندها المساجد.[12]»

بحث سوم: آیا این تعبیر در مورد حکم وضعی نیز استعمال می شود؟ در روایات متعدّدی این واژه در مورد حکم وضعی استعمال شده است، مثل این روایات:

1- «صحیحه ی یونس از أبی الحسن (علیه السلام) قال: قلتُ له الرّجل یغتسل بماء الورد و یتوضّأ به للصّلاة قال: لا بأس بذلک.[13]»

2- «صحیحه ی حریز از أبی عبد الله (علیه السلام) فی المرأة تصلّی الی جنب الرّجل قریباً منه فقال: إذا کان بینهما موضعُ رحلٍ فلا بأس.[14]»

3- «صحیحه ی یعقوب بن شعیب: قال أبو عبد الله (علیه السّلام): إذا کان الحائط فیه ثمارٌ مختلفة فادرک بعضها فلا بأس ببیعها جمیعاً.[15]»

4- صحیحه ی محمّد الحلبی قال: «سألت ابا عبد الله (علیه السّلام) عن السّلم فی الطّعام بکیلٍ معلومٍ الی أجلٍ معلومٍ. قال: لابأس به.[16]»


[1] معجم مقائیس اللغة ج 1 ص 328 و مفردات راغب ص 32 .

[2] سوره ی غافر آیه ی 84 .

[3] ج 3 ص 906 .

[4] ج 4 ص 50 .

[5] سوره ی اسراء آیه 5 .

[6] ج 8 ص 18 .

[7] کافی ج 3 ص 388  .

[8] همان ص 389 .

[9] کافی ج 4 ص 96 .

[10] همان ص 94 .

[11] کافی ج 2 ص 497 .

[12] کافی ج 3 ص 228 .

[13] همان ص 73 .

[14] همان ص 298 .

[15] کافی ج 5 ص 175 .

[16] همان ص 185 .